جلسه قرآن نور شهرستان کوهدشت

«بازتاب محتوایی هشت سال دفاع مقدس در شعر سپیده کاشانی»

چکیده

       سپیده کاشانی ازجمله شاعران ادب پایداری است که باید  او را با گرایش دینی و اجتماعی، نماینده‎ی طبقه‏ی زنان جامعه‌ی خود دانست. شعر او بازتابی‌از هشت سال دفاع مقدس و جنگ تحمیلی عراق علیه ایران است. از آنجایی که شاعران متأثر از رویدادهای زمان خود هستند، سپیده نیز با اعتقادی که به مبانی انقلاب اسلامی در ایران  دارد،  با فراخوانی شخصیت های مذهبی و دینی‌، با الگوپذیری از آن‌ها در جهت رسیدن انقلاب، به اهداف وآرمان­های الهی خود با تمام توان، با سلاح قلم،  همگام با آحاد مردم از ارزش های انقلاب اسلامی در برابر دشمنان اسلام، به دفاع  و مبارزه برمی‌خیزد.

  در این مقاله به تحلیل بازتاب مؤلفه‌های اجتماعیِ هشت سال مقاومت ملّت ایران، وشخصیت‌های انقلاب   اسلامی‌درشعرسپیده‌کاشانی با رویکرد محتوایی پرداخته شده‌است. شاعر با مدح و ستایش از پیامبرگرامی اسلام(ص) وائمه‌ی اطهار(ع)، به پاس داشت یاد شهیدان، تهييج و ترغيب رزمندگان به جهاد و مبارزه با دشمنان و بیگانگان روی آورده‌است. اودفاع مقدس ملّت شریف ایران را به رهبری امام خمینی(ره)درجنگ تحمیلی باحماسه‌ي حسيني(ع)، آموزه‌های‌دینی ودر یک کلام ارزش‌ها و اهداف انقلاب اسلامی به هم پیوند داده است.

           هدف این پژوهش‌، آن است، تا میزان تأثیر پذیری سپیده کاشانی را از حوادث عصرخود نشان دهد وخوانندگان را نیز با  اوضاع اجتماعیِ زمان شاعر آشنا ‌سازد.

 کلیدواژها:سپیده‌کاشانی،بازتاب‌اجتماعی،دفاع مقدس‌وشخصیت‌ها

 ____________________________________________

نویسنده مسئول :علی اصغر سلطانپور کارشناسی ارشدزبان وادبیات فارسی

1.مقدمه

   1-1.زندگی نامه    

سرور اعظم با کوچی، سپيده كاشاني، فرزند حسين از شاعران انقلاب سلامی و جنگ تحمیلی است که در سال 1315 ه.ش در شهر كاشان در خانواده اي كه به مباني اسلامي و مذهبي سخت پايبند بودند، ديده به جهان گشود. او از شاعران انقلاب اسلامي و جنگ تحميلي است، که تحصيلات ابتدايي را در دبستان هفده دي و متوسطه را در دبيرستان شاهدخت همان شهر به انجام رسانيد، در شانزده سالگي نیز به تهران مهاجرت كرد.

سپیده کاشانی از سال 1360ه.ش عضو رسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی،در تالار وحدت بود و بیش از یک سال هم،درسمتِ عضویت شورای عالی شعر و ادب تلویزیون انجام وظیفه کرد.

1-2.سپیده کاشانی‌واهداف‌والای انقلاب اسلامی

              هرچند، جنگ‌ تحمیلی عراق علیه ایران اسلامی (1367-1359) با حمایت ‌های همه جانبه‌ی کشورهای غربی‎‌وعربی، مصایب‏ومشکلات فراوانی را برای مردم ما به همراه داشت، امّادفاع مقدسِ ملّت شریف ایران دربرابر متجاوزان، زمینه ی شکوفایی استعدادهای هنرمندان‌وشاعران را نیز فراهم ساخت.یکی از این شاعران سپیده کاشانی است‌که با اوج گیری انقلاب اسلامی قدم در عرصه ی فعالیت های سیاسی، اجتماعی و ادبی گذاشت. درهرصحنه ای که انقلاب اسلامی به حضور او نیاز داشت با تمام توان حاضر می شد و از ارزش های والای انقلاب اسلامی حمایت می کرد.

               شاعر با آغاز جنگ تحمیلی، با حضور مکرّر در جبهه ها و دیدار با رزمندگان اسلام، حماسه آفرینی آنان راباقالب‌های‌شعری‌غزل، قصیده، مثنوی، قطعه، دوبیتی، رباعی، چهارپاره، سپید،نونیمایی وسروده‌های انقلابی بامحتوای دینی، آموزشی و تعلیمی به دفاع ازاهداف انقلاب اسلامی پرداخت.                                                                 

2.اعتقادات سپیده کاشانی

2-1.شاعرشیعی

          سپیده کاشانی نماینده‌ی طبقه‎ی زنان ایرانی با تلمیح به کربلای حسینی(ع)وبا اشاره به نام مبارک امام علی (ع)وحضرت مهدی (عج)اعتقاد شیعی خودرا به ائمه ی اطهار (ع)نشان داده است.

«تا سرزمین کربلا راهی نمانده است                 در سینه ی دشمن به جز آهی نمانده است

 شور آفرینان،کربلا در انتظار است                   با جمله تان میر نجف،همراه و یاراست

مهدی می آیدبا شما سنگر به سنگر                             منزل به منزل ، کو به کو تا فتح آخر

یا ربّ ، قسم بر جان مجروحان تبدار                          تا دولت مهدی خمینی را نگه دار» (سپیده، 1389 :149)                                                                                        

2-2.عشق به میهن

        عشق به میهن با وطن پرستی ناسیونالیستی که دشمنان اسلام مروّج آن هستند، متفاوت است. سپیده کاشانی برای حفظ استقلال و آزادی، هرگونه سختی و مشقتی را به جان خریدار بود. او با بیانی هنری و شیوا خطاب به همه ی دشمنان میهن اسلامی می‌گوید:

«به خون گر کشی خاک من، دشمن من            بجوشد گل اندر گل از گلشن من

تنم گر بسوزی، به تیرم بدوزی                      جدا سازی ای خصم سر از تن من

کجا می توانی ز قلبم ربایی                          تو عشق میان من و میهمن من»(سپیده، 1389: 104)          

سرانجام، بانو سپیده کاشانی پس از عمري فداكاري و ايثار، در بيست و دوم بهمن ماه سال 1371هـ.ش بدرود حيات گفت ودر بهشت زهراي تهران، دركنار شقايق‌هاي گلگون كفن انقلاب‌اسلامي‌وجنگ تحميلي، جنب قطعه 26 مقبره953، با شكوه وتجليل فراوان به خاك سپرده شد.

3-1.بیان ضرورت هدف تحقیق

            این قبیل پژوهش‌ها، مارا در جهت شناخت هرچه بهتر اوضاع اجتماعی زمان شاعر یا نویسنده آشنا می سازد.دراین‌مقاله کوشش شده، تا بازتاب اجتماعی دفاع مقدس، بسیج‎، شخصیت‌های انقلابی و پیوند آن‌ها با آموزه های دینی وحماسه ی عاشورا،‌ که ازمهم‌ترین مؤلفه‌های ده سال اول انقلاب اسلامی، به رهبری امام خمینی(ره) ‌است،‌ درشعرسپیده‌کاشانی‎ به شیوه ی تحلیلی-توصیفی نشان داده شود.

4-1.پیشینه تحقیق

 تا کنون مقاله اي با عنوان «بررسي ويژگي هاي سبکی و تحلیل محتوایی شعر سپیده کاشانی» نوشته دکتر محمود صادق زاده، ومصاحبه ها و سخنان پراکنده ی فراوان در باره تأثیر پذیری شاعران از حوادث عصر خود،  وپژوهش های مستقل ديگري درباره ی مجموعه اشعار سپيده كاشاني انجام شده است.

3. بازتاب محتوایی هشت سال دفاع مقدس در شعر سپیده کاشانی

3-1.انتظار مهدی موعود (عج)

         «مردم مؤمن به عنایات الهی، هرگز و در هیچ شرایطی امید خویش را از دست نمی دهند و تسلیم یأس‌وناامیدی و بیهوده گرایی نمی‌گردند. انتظاری که سازنده و نگهدارنده است، تعهدآور است، نیروآفرین و تحرک بخش است، به گونه ای است که می تواند نوعی عبادت و حق پرستی شمرد». (شهید مطهری، 1361: 7)

      بیشترین مضمون شعر سپیده کاشانی، به انتظار موعود (عج) که با اهداف انقلاب اسلامی گره خورده، و امید به آینده‌ای بهتر، اختصاص یافته است.

«عشق خدا به جاذبه ا ی پاک می رسد            این سینه ریز نور، ز افلاک می رسد

بادت قدوم اشک مبارک، که این طبیب            با کوله باری از دل غمناک می رسد

بس روز و شب گذشت و در اندیشه ایم ما        درمان درد، از افق تاک می رسد

آمد به خواب سبز خیالم که عاقبت                 خورشید روشن از پس کولاک می رسد

روزی ز راه می رسد، ارّابه ی بهار                  آواز گل ز ذرّه ی خاشاک می رسد»(سپیده، 1389: 55-54)                                                   

      سپیده در جای دیگر با زبان نمادین نسیم نور، شب، ستاره، پرنده ی قفس نور و گلاب سرخ، سحر انتظار موعود را به تصویر کشیده است:

«نسیم نور، ز اقصای شب وزید بیا                                   شب گلایه به شام دگر کشید، بیا

به روی چشمه ی شب زنبق سپیده شکفت                    ستاره پر زد و از آسمان پرید، بیا

گلاب سرخ سحر ریخت روی تربت خاک                           پرنده ی قفس نور پر کشید بیا

من اشک رهگذر کوچه های مهتابم                                که قطره قطره به شنزار شب چکید، بیا»  (همان: 27)                                                                      

    همانگونه که اشاره شد سپیده کاشانی، در قصیده ای با عنوان «هجرنامه» اعتقاد خود به مذهب تشیع را مبنی بر ظهور امام عصر (عج) از سرزمین وحی نشان می دهد. او، حضرت مهدی (عج) را به عصمت، ایثار، به عاشقان و دل سوختگانِ امیدوار، به اشک چشم یتیمان و به حسرت دلهای داغدار سوگند می دهد که ظهور کند.

«زکعبه عزم سفر کن به این دیار بیا                             چو عطر غنچه نهان تا کی؟آشکار بیا

حریم دامن  نرگس شد از تو رشک بهار                       گل یگانه ی گلزار روزگار بیا

تو جلوه ای ز محمّد (ص) تو آیتی ز علی (ع)               توسیف منتقمی،عدل پایدار بیا

قسم به عصمتِ ایثار، ای طلیعه ی نور بیا                      قسم به سوختگان امیدوار، بیا» (همان: 236-233)                                                            

شاعر،زمان را آبستن حوادث می داند، بنابراین آرزو  می کند تا لحظه ای از عمرش به دنیاست ظهور حضرت مهدی(عج)را درک کند.

«امروز که آبستن فرداست، بیا                       تا لحظه ای از عمر به دنیاست، بیا

ترسم تو نیایی و نیاید فردا                            این از رخ سرنوشت پیداست، بیا»   (سپیده،1389: 305)                                                 

اودر یک قطعه شعرِنو نیمایی، ازظهور منجی عالم بشریت با مشعلی عظیم، از نور الهی، که ذرات خاک را خواهد شکافت، بهار را به ارمغان خواهد آورد و به آمدن کسی که همه‌ی اقوام و ادیان الهی را زیر پرچم اسلام  متحد خواهدکرد، خبر می دهد:

«گفتند: از پله های نور می آید/با پشته های هیزم/ با مشعلی عظیم که نورش ذرّات خاک را بشکافد/ با سالنامه ای که فصولش / تنها بهار را/ در روز های خود بشمارد/ ما را پناه دهید/ ای نور واره های سعادت/که جسمهای خم شده ی ما /بر یک شبِ جوان /بی تکیه گاه/ در انتظار لحظه ی  موعودند». (همان: 421-419)                                                                       

3-2حماسه امام حسین (ع)

حضرت امام حسین (ع)، سرور و سالار شهیدان، با شهادتش حما سه ای جاودانه آفرید و به همه ی نسل ها، پایداری در برابر ظلم و ستم ستیزی را آموخت.

«شهیدحماسه آفرین است، بزرگ ترین خاصیّت شهید حماسه آفرینی اوست. در ملّت هایی که روح حماسه، مخصوصاً حماسه الهی می میرد، بزرگ ترین خاصیّت شهید این است که آن حماسه ی مرده را از نو زنده می کند».(شهید مطهری، 1361: 104)

       ندای آسمانی و ملکوتی«رضاً بقضائکِ»امام حسین (ع) کرانه ها را در نوردیده و جاودانه و فراگیر شده است. رایحه ی عشق به امام حسین (ع)وشهیدان کربلا به درونِ خانه ها و قلب ها نیز نفوذ کرده است.

«صدای کیست که از دشت بی کرانه بیامد                     به سان شعله ی آتش به صد زبانه بیامد

صدا، صدای طنین خوش«رضاً بقضائکِ»                     صدا، صدای حسین است و جاودانه بیامد

ز نینوای شهیدان کربلای حسینی                                وزیده رایحه ی عشق و خانه به خانه بیامد»(همان: 248)                                                  

3-3.حضرت زینب (س)

حضرت زینب (س) گرامی دخت امام علی (ع)، مادرحماسه‌ی کربلا و پیام رسان نهضت سرخ حسینی (ع)است. آنگاه که در کوفه، ابن زیاد ملعون، خطاب به حضرت زینب (س) گفت: کار خدا را با خاندانت چگونه دیدی؟دختر قهرمان امام علی (ع) در جواب او، فرمودند: «ما که چیزی بر خلاف میل و رغبت خویش ندیده ایم، اینان که از ما به شهادت رسیده اند مردمی بودند که خدا شهادت را بر ایشان نوشته بود.اما به زودی خداوند آنان و تو را فراهم می آورد تا در پیشگاهش برهان آورید و از او داوری خواهید. نگاه کن که در آن روز، پیروزی و رستگاری از آنِ کیست؟مادرت به عزایت بنشیند ای پسر مرجانه!» (تقی زاده انصاری، 1382: 193)                                                                                                                                  

         پیام رسان عاشورا همچنین با سخنان علی گونه، در مجلسی که یزیدابن معاویه، به مناسبت آن پیروزیِ ظاهری ترتیب داده بود، شیرینی شادی را برکامش تلخ کرد.

قیام امام حسین (ع) با آن همه اهمیّت بدون حضرت زینب (س) و نقش وی نتیجه نمی داد.سپیده، در این شعر، به نقش سازنده‌ی حضرت زینب (س) توجه ویژه دارد و شکوه حضرت را می ستاید.

«خجسته باد قدوم تو، ای که بدر تمامی                       فروغ دیده ی ما، مهر جاودانه ی شامی

شکفتی ای گل صبر و شکیب دامن زهرا                      تو زینبیّ و چو نام تو نیست نادره نامی

چگونه وصف تو گویم که در کلام نگنجی                      چه از قیام تو گویم که قامتی ز قیامی؟

هنوز سوز کلامت زند شرر به دل و جان                       مگر کلام حسینی‌تو ای عزیز گرامی

جمال عشق درخشید با پیام تو آن سان                        که در کمال، بدین جلوه کس ندید کلامی

سزد تو خوانی منشور جاودانه ی قرآن             که زان خطا به بلرزد ز خشم‌دشمن خامی» (سپیده،1389: 283-282)                    

این شاعرادب پایداری، در جای دیگر نیز به رسالت خطیر حضرت زینب (س) که رساندن پیام عاشورای حسینی (ع) است،اشاره می کند:

«زینب من، ای رسول ظهر خون                                 آه، ای بانوی دشت لاله گون

انقلابی، انقلاب آورده ای                                          در دل شب آفتاب آورده ای

آه چون رفتی به دیدار حسین؟!                                 زینب ای وجدان بیدار حسین!

راه بستی بر تبار کفر و کین                                      با کلامت، ای سلیمانی نگین

سایه گستردی نهال نور را                                         ای صنوبر، سایه آن رنجور را» (همان: 211)

3-4.پیوند دادن وقایع جنگ با حماسه امام حسین (ع)

قیام و حماسه ی حسینی(ع)که سرلوحه ی بسیاری از فضایل و افتخارات است، در طول تاریخ الگویی برای همه ی آزادیخواهان جهان است. رزمندگان اسلام در دوران دفاع مقدس با تکیه بر پشتوانه‌ی مکتبی نهضت عاشورا، به دشمنان‌آموختندکه حمله ی نظامی به ایران،جز شکست وسرافکندگی نتیجه ای برای دشمنان انقلاب اسلامی،نخواهد داشت.

سپیده کاشانی نیز از اندیشه‌های سالار شهیدان الهام گرفته، در بیشتر موارد، جبهه‌های جنگ تحمیلی و حوادث انقلاب اسلامی را با قیام امام حسین (ع) پیوند داده است.

«در نینوای ایران‌کشتند عاشقان را                  ما روزه دار عشقیم، افطار مان زخون است

مردان بی سرما، سامان شدند دین را               آوای این عزیزان از مرزها برون است

پاشید خون پاکان بر آسمان میهن                   آنجا نوشت‌یاران‌اسلام رهنمون است»(سپیده،1389: 29)                                                                           

سروده های سپیده‌کاشانی در زمان دفاع مقدس، به نحوی‌متأثرازقیام مظلومانه‌ی امام حسین (ع)وحماسه ی عاشورا است. خانه هایی‌که با بمب افکن های عراقی، تخریب می شدند، به خیمه های به آتش کشیده شده ی امام حسین(ع)تشبیه شده است.

«زمان‌زمان ز سیه چال سهمگین یزیدی                    صدای گردش خونبار تازیانه بیامد

هزار پرچم خونین‌ هزار پیکر بی سر                         شهید عشق ز سنگر‌به لب ترانه بیامد

هزار قاسم داماد بین ز حجله ی سنگر                      خضاب کرده به خون‌ عید خون به خانه بیامد

هزار خیمه ی آتش کشیده‌ خانه ی ویران                   هزار فصل شقایق‌ پر از جوانه بیامد» (همان: 249-248)                                                                     

این شاعر انقلاب اسلامی، شهدای انقلاب اسلامی را با حضرت عباس(ع)، حضرت علی  اکبر (ع) وحرّ بن یزید ریاحی پیوند داده است.

«جامه ای از اطلس خون دارد آن حرّ زمانه                می‌کشد سینه به خاک و می رود سنگر به سنگر

آسمان، ای‌آسمان! برگو از آن شب ها که تابد              ماه  بر جسم هزاران پاره ی عبّاس و اکبر» (همان: 262)                                                                                             

4.شخصیت‌های‌دینی، سیاسی و انقلابی در شعر سپیده کاشانی

شخصیت های دینی، سیاسی و انقلابی که در شعر سپیده کاشانی به آن‌ها اشاره شده است، از یاران امام خمینی (ره) و انقلاب اسلامی هستند که آوازه ی آنان در نسل های بعدی نیز قابل احساس است.

4-1.امام‌خمینی (ره)

امام خمینی (ره)، حاصل چهارده قرن مبارزه ی جانانه ی تشیع انقلابی است‌که جان تازه ای به اسلام عزیز بخشید واحکام دین مبین اسلام را از خانه ها به جامعه کشاند.سپیده کاشانی شاعری انقلابی است که از امام خمینی (ره) و یارانش،تکریم و تعظیم به عمل آورده است.

«چارده قرن‌بسی گل وا شد                        از یکی روح خدا پیدا شد

گلی آزاده ز صحرای خمین                          خونش آمیخته با خون «حسین»

گل صد برگ خرد، پر افشان                         آمد و آمد و آمد چون جان

آمد و داروی بیماران شد                             چلچراغ ره بیداران شد

به که می مانی ای مرد خدا                       به که می مانی ای راهنما؟!

تو چه خواندی که زخود رانده شدیم              همه  از عشق حق‌آکنده شدیم؟!» (سپیده، 1389: 154-155)                                                       

   اودر توصیف بازگشت امام خمینی (ره) از تبعید و ورودشان به مهین اسلامی می گوید:

«شهیدان خدایی‌رهبر آمد!                         طبیب لاله های پر پر آمد

شقایق های عاشق، گل بپاشید                  قیامت قامتِ گلپرور آمد» (همان: 297)                                 

سپیده کاشانی، این شاعر دلباخته انقلاب اسلامی، از ارتحال پیر و مراد خود حضرت امام خیمنی (ره) نیزبه شدت متأثر می‌شود و اندوخود را در در شعرش منعکس می‍‌ کند.

«وا مصیبت‌ وا مصیبت وای ما                    ناله می ریزد کنون از نای ما

وا اماما، شعله در خرمن زدی                     آتشی سوزنده را دامن زدی

اشک سیلی گشته بر دامان رها               تا کَند کوه مصیبت را ز جا»  (همان: 127)                   

4-2شهیدمطهری(ره)

آیت الله شهید مرتضی مطهری (ره) دانشمند متفکر و نظریه پردازی کم نظیر و بازوی توانای انقلاب اسلامی و پاره تن امام (ره) بود. استاد شهید، کتاب ها و آثار مفید و ارزشمند فراوانی را از خود بر جای گذاشت. سپیده ، در قصیده ای در توصیف او می گوید:

«مرد خدا‌ مرد سخندان‌ مرد پیکار                         ماییم و هجران تو و چشمی گهر بار

در شب فشاند ی بذر خورشید دل افروز                 فارغ ز بیم و از گزند خصم خونخوار

آن مشعلی کافروختی  در مکتب علم                   شد روشنایی راه و بر ما گشت زنهار

خم گشت زین غم‌ پشت آن نخل ولایت                دیدیم کوه صبر را با چشم خونبار»  (سپیده،1389: 127)                                                                                                                                                                                                                                

4-3.شهیدان دستغیب، اشرفی اصفهانی و صدوقی(ره)

شاعر، با الهام از شهدای کربلا، شهیدان محراب (دستغیب، اشرفی اصفهانی و صدوقی) را ستوده و شهادتشان را به تصویر کشیده است.

«این چه هنگامه است‌کاین هنگام را آمد مقدّر               این چه غوغایی است یا رب، گشته بر پا بار دیگر؟

در نقاب خاک هر دم آفتابی می کشد تن                     عاشقان کربلا را این چه سودایی است در سر؟

شد زخون پاک مظلومان ما محراب گلگون                       شد بهارستانش از خون چهار اختر، منوّر

آن شهیدان بلند آوازه مردان سخن را                           شد طلوعی دیگر و فردای دیگر شد مقدّر

«دستغیب و اشرفی‌آن مهربان یاور، صدوقی                   گشته با آزاده ی تبریزخوش در خون شناور

باز هم خورشید عاشورا علمدار شهیدان                       بین تجلّی می کند هر لحظه بر محراب و منبر»

                                                                                             (سپیده، 1389 :261- 260)                                                                                  

  4-4.شهیدان رجایی و باهنر

سپیده در یک رباعی با یادآوری شهادت رئیس جمهور مکتبی و انقلابی آقای محمد علی رجایی و نخست وزیر محبوب،  دکتر محمد جواد باهنر، آنان را به دو پرنده تشبیه کرده‌است. که در عرش برین با عرشیان، هم آواز شدند.

«با، هم دو پرنده‌خوش به پرواز  شدند                         در عرش به عرشیان هم آواز شدند

گر پیکر شان سوخت ز خاکسترشان                          خورشید دمید و باز آغاز شدند»  همان: 312)                                                                            

4-5.علامه طباطبایی(ره)

علامه طباطبایی (ره)، صاحب تفسیر المیزان، ازجمله شخصیت‌های برجسته‌ی جهان اسلام و تشیع است. سپیده کاشانی او را فخر دیار علم وسیّد مکتب فضیلت معرفی می کند.

«ای رفته زدیده و به دل گشته نهان                             ای اختر معرفت زتو نور افشان

ای سیّد مکتب فضیلت رفتی                                     ماند از تو فروزان اثری چون «میزان»

ای فخر دیار علم، علاّمه ی ما                                   مرگ تو فزود غم به خون نامه ی ما

فقدان تو را چگونه تحریر کنم                                     کز سوگ تو خون می چکد از خامه ی ما»( همان: 313)                                                                

4-6.شهید دکتر محمد مفتح

استاد شهید دکتر محمد مفتح از چهره های شاخص حوزه و دانشگاه، منادی وحدت بین روحانی و دانشجو بود،که منافقین کوردل او را از ملّت شریف ایران گرفتند. کاشانی، شهادت این استاد  شهید را توصیف کرده است.

«همای عشق ز افلاکِ بی کرانه هنوز                           گشوده بال به سودای آشیانه هنوز

صدای او است که هر لحظه با سلاح سخن                   گرفته پیکر دشمن به تازیانه هنوز

به دوش، پرچم وحدت گرفته می تازد                        دلیل قافله، بر جاده ی زمانه هنوز

دلاوری که به سیما ز خون‌گلاب زده است                    مفتّح است که آید دلاورانه هنوز

دوام الفت روحانی است و دانشجو                              به غرفه غرفه ی فیضیّه خالصانه هنوز»  (سپیده، 1389: 269)                                              

4-7شهید عارف الحسینی

علامه شهید سّید عارف الحسینی (ره) رهبر شیعیان پاکستان بود او رابطه ی نزدیکی با امام خمینی (ره) و انقلاب اسلامی  داشت.آن شهید والا مقام، نقش مهمّی در بیداری توده های مردمی در پاکستان را در راه مبارزه با ظلم و استبداد بر عهده داشت. او در سال 1367 توسط یک فرد ناشناس به شهادت رسید. سپیده کاشانی به مناسبت شهادت این سّید جلیل القدر، چند رباعی را به شهادت اواختصاص داده است.

«نام تو حسین است و حسینت مولا                جُرم تو همین بود که می گفتی «لا»

آزاده شهید بال پروازت داد                           آن شهد که نوش کردی از جام لا

عارف نه که عاشق الحسینی بودی                   فرزند نبی (ص) یار خمینی بودی

زخم تنت از ستاره ها افزون بود                      این جُرم تو را بس که حسینی بودی» (سپیده، 1389: 317)                                                                                    

4-8.حضرت‌آیت الله خامنه ای رهبر معظم انقلاب اسلامی

          سپیده کاشانی، درسالگرد رحلت جان سوز امام خمینی (ره)با سرودن یک مثنوی در سوگ امامِ لاله ها،  مقتدای عارفان، به جانشین درد آشنای او، حضرت آیت الله خامنه ای رهبر معظم انقلاب اسلامی، نیز اشاره می کند.

«داشت آن گل خلوتی خالی ز غیر                          مقتدای عارفان یادش به خیر

وه، چه غمگین رفت سالی بی امام!                        باز ما ماندیم و راهی ناتمام

کیست شب را می شکافد؟ کیست هان؟               کیست زان گم گشته می آرد نشان

شعشعه ی خورشید، در آغوش او است                   پرچم آزادگی بر دوش اوست

آن امیر خیمیه های انقلاب                                    جلوه ها دارد زباغ آفتاب

سّید ما یادگار پیر ماست                                     چشمه سار روشن تقدیر ماست

بنگرید ای رهروان‌آگاهی اش                                بشنوید آوای روح اللّهی اش» (سپیده، 1389: 192)                                                 

4-9.شهید مظلوم دکتر سّید محمد بهشتی

سپیده کاشانی، به هفتم تیر ماه سال 1360ه.ش، سالگرد شهادت شهید بهشتی(ره) که از شخصیت های تأثیر گذار سیاسی،مذهبی و 72 تن از یاران امام (ره) وانقلاب سلامی، اشاره کرده است. اوشهید بهشتی(ره) را به شاخه ای از درخت تنومند اسلام تشبیه می کند که منافقین کور  دل آن را شکستند.

«قامت اسلام چو سروی وزین                       باز صفا داد به ایران زمین

هفتم تیر آمد و در سال شصت                       شاخی از این سرو تناور شکست

فصل درو کردن گل ها رسید                         شب شد و توفان جدایی وزید»  (همان: 213)                                              

4-10.شهیدسّیدحسن مدرّس

 او بزرگ مردی مجاهد، از تاریخ معاصر ایران در عصر مشروطیت بود.این روحانی اندیشمند، مرد سیاست و بصیرت بود.سادگی، تقوا، بی باکی و شجاعت و دشمن ستیزی، بخشی از ویژگی های اوست. پس از ده سال تبعید و زندانی در «خواف»سرانجام در سال 1317در ترشیز (کاشمر)به شهادت رسید.

سپیده کاشانی یک مثنوی بلند را به او اختصاص داده است:

«در شبی دلگیر و وهم انگیز                        سینه ها از درد و غم لبریز

قاصدی از دور می آمد                              با سری پر شور می آمد

از تبار پاک احمد بود                                رهرو دین محمد (ص) بود

فاطمی مردی، چراغ افروز                          زد صلا منزل به منزل‌روز

آمد او در جامه ای کرباس                         دشمنان چون خار و او چون داس

او به سان قلّه تنها بود                                 او رها از ما و من ها بود» (سپیده، 1389: 177)                                    

5.بسیج

         بسیج، تجلی حضوراقشارمختلف زنان و مردانی است که به فرمان امام خمینی(ره)برای دفاع از ارزش‎های انقلاب اسلامی شکل گرفت. از محوری ترین اشعار شاعران دفاع مقدس به ویژه سپیده کاشانی بسیج است. او در دوران هشت سال دفاع مقدس با اشعارش از بسیجیان، جانبازان، آزادگان و شهیدان، تجلیل به عمل آورده است.

      «بسیج در کنار نهادهای نظامی و انتظامی به وجود آمد و هر رزمنده ای که از طریق این سازمان به جبهه های نبرد اعزام می شد بسیجی نام می گرفت. شور و اشتیاق جوانان برای حضور در جبهه های نبرد بر کسی پوشیده نیست.» (علی مکارمی نیا،79:1383)

      شاعر، بسیجی را انسانی سلحشور، دلباخته ی رهبر، فداکار، رهرو راه انبیا و لاله ی سرخ دشت شهادت معرفی می کند.

«ای بسیجی، بسیجی، بسیجی                               اختر خاک و مهر خلیجی

ای که با عشق و فرمان رهبر                                    چشم پوشید ی از جان و از سر

دیده ای آری آری خدا را                                            برگزیدی ره انبیا را

نقش سربند تونام «احمد»                                        رمز پیروزیت«یا محمّد»

لاله ی سرخ دشت شهادت                                       با صفا از تو روح عبادت

گام تو درس راه و هدف داد                                       درس آزادگی وشرف داد

سینه داری از عشق پرشور                                     ای برومندگرد سلحشور» (همان: 229-228)

 سپیده کاشانی در قصیده ای بلند، بسیجیان را به حمله بر خصم، تهییج و تشویق می کند.

«زعزم و همّتتان ای سپاه فجر سزد                 ز شاخ خشک بجو شد کنون جوانه می تر

رسید، مرگ تبار پلید خصم زبون                       کنون به سر شده‌افسانه ی بت و بتگر

که از فرودگذشتندو بر فراز شرف                     همای صبح ظفر بر شما گشاید پر

صلا زنید که ننگ است مرگ در بستر              چه جلوه ای است که از آن خجل شود خورشید»

                                                                                       (سپیده، 1389: 264-265)                                                                         

5-1.جانبازان

    سپیده کاشانی با استفاده از واژه هایی همانند: (عشق،فنا،وفا، میکده،توبه،میخانه وجام) در غزلی،عرفان عملی یک جانباز را به نمایش گذاشته،  او را به پرچمدار بزرگ وفا داری کربلا، حضرت عباس (ع)، پیوند داده است.

«سینه پر از عطر دعا کرده ام                                    سیل زهر دیده رها کرده ام

دامن آلوده در آن شسته ام                           پرده ی پرهیز قبا کرده ام

بال و پر عشق به آتش زدم                           خویشتن خویش فنا کرده ام

تا برم آیین  وفا را به سر                              ترک سر و پیکر و پا کرده ام

آه بگویید که عباس را                                 عهد بدین گونه وفا کرده ام

دوش در میکده کوبیده ام                             ساقی میخانه صدا کرده ام

داد مرا قطره ای از جام خویش                     عقده در آن میکده، وا کرده ام»  (همان: 8-79)                            

5-2.آزادگان

این شاعر ادب پایداری، با به تصویر کشیدن غم و اندوه دوران اسارت فرزندان ایران اسلامی در اردوگاههای دشمن بعثی،به گوشه ای از رنج های جانکاه آنان، در آن شرایط سخت و دشوار، اشاره دارد. در پایان از سپری شدن فصل زمستان و آمدن موسم شادی و گل چیدن، به هنگام آزادی، خبر می دهد:

«از تار و پود جسم پر از دردم                       گویی صدای پای تو بر می خاست

از بیت بیتِ سرخ  غزلهایم                            عطر دل آشنای تو بر می خاست»(همان: 341)                                                

«خیز ای عزیز و پرده ی اشکت را                 با دست های شوق به یک سو زن

بنگر، گذشت فصل زمستانی                          آمد بهار و موسم گل چیدن»  (همان: 344 )                                    

5-6.شهیدان

شهادت از جمله عالی ترین مفاهیم شعر انقلاب است. شاعران انقلاب به موضوع شهادت عشق ورزیده و آن را یک ارزش برتر می دانند. کاشانی نیز در غزلی،به رجعت شهیدان قبله ی عشق در زمان ظهور مهدی موعود (عج) اشاره می کند:

«چگونه وصف کنم گلوی پاره‌ی تو                 چگونه دیده‌ی من کند نظاره‌ی تو

به گاه رجعت توگمان نبود مرا                       شوم به جامه‌ی سوگ به یادواره‌ی تو

تو مقبلی که شدی‌شهید قبله‌ی عشق                چه تابناک بود مها ستاره‌ی تو

تولدی است دگردر آن ضیافت خون               «سپیده» عطر خداست به خون نگاره‌ی تو»  (سپیده،1389: 111-110)                                                         

او معتقد است که کوچه‌ها حجله‌ی شهیدان وخون آنان همانند رود دجله جاری شد و نامشان مانند حرفی از حروف الفبا بر دفتر گیتی ثبت است:

«شکسته سرو باغ آشنایی                             چه سنگین است بار این جدایی

همه کوچه به کوچه، حجله حجله                   وطن از خون پاکان گشته دجله

پَرت در خون کشیدند ای چکاوک                  تو را ای نازنین منزل مبارک

شدی خورشید و جام شب شکستی                چو حرف نور بر دفتر نشستی» (همان: 225)                                           

6.نمادهای مقاومت

مقاومت 43 روزه ی مردم خرّمشهر، سرعت گیری بود که ماشین جنگی و غافلگیر کننده ی عراقی ها را متوقف ساخت و نگذاشت آنان سریعتر به اهداف از پیش تعیین شده ی خود برسند. اگر مقاومت مردم خرّمشهر و آبادان در روزهایی ابتدایی جنگ نبود شاید جنگ به گونه ی دیگری رقم می خورد و بعثی ها شهرهای بیشتری را به اشغال خود در می آوردند. بنابراین، این دو شهر را به عنوان نماد مقاومت می شناسیم. مقاومت مردم این شهرها در اشعار شاعران دفاع مقدس نیز انعکاس یافته است.

6-1.خرّمشهر

خرّمشهر، نماد و سمبل مقاومت و سرافرازی ملّت شریف ایران است. جوانان خرّمشهری با هجوم ارتش تا بن دندان مسلح بعثی ها، جانانه و با دست خالی در برابر آنان ایستادند و شهدای گران قدری را به اسلام و انقلاب تقدیم نمودند. سپیده، خرّمشهر را خاک گهر خیز، محراب عبادت، شهر مقاومت و شهادت و معراج عشق می نامد:

«ای شهر خرّمشهر،ای خاک گهر خیز              ای سینه ی پر آذرت از قصّه لبریز

خاکت ببوسم خاک تو بوسیدنی شد              گل های خرّمشهر من بوییدنی شد

ای قلّه ی ایثار و محراب عبادت                 آه ای مقاوم شهر!ای شهر شهادت»  (همان: 172)                                             

6-2.آبادان

آبادان بعد از خرّمشهر دومین شهری است که بیشترین آسیب را از جنگ تحمیلی دیده است. این شهر، سال ها در محاصره دشمن بود، امّا دشمنان نتوانستند آن را به  تصرف خود در آورند.کاشانی، برآبادان درود می فرستد و گردنکشان را در برابر او سرافکنده می داند. و به شکستن حصر آبادان به فرمان صریح امام خمینی (ره) اشاره دارد:

«بر تو ای خاک سرخ آبادان!                   بر تو ای سرزمین جاویدان!

باد از ما درود بر تو، درود                       سرگردنکشان نگر به فرود

خصم را گشت گاه ِ باز پسین                 شد فنا آن حصارهای حصین

آمدند آن یلان آزاده                               دل به سودای عاشقی داده

جای شب، آفتاب آوردند                         اشک، جای گلاب آوردند» (سپیده، 1389: 201-202)

7.مدح ومنقبت

سپیده از جمله شاعرانی است که پیامبر اکرم (ص)، حضرت علی (ع) و حضرت زهرا (س) و دیگر بزرگان دین را ستوده است. مدح و منقبت بزرگان دین، ستایش از همه ی ارزش هاست.

7-1.مدح پیامبراکرم(ص)

سپیده کاشانی«مثنوی خورشید حجاز»را در47 بیت با وزن مفعول مفاعلن فعولن در بحر مسدّس اخرب مقبوض محذوف به مدح و ستایش پیامبرگرامی اسلام (ص) اختصاص داده است. او پیامبر را نور یقین، محوردین، خورشید حجاز،محراب نیاز، حجت کعبه و صاحب قبلتین، وارث خاتم سلیمان و خاتم المرسلین می داند.

«ای نور یقین‌ سلام بر تو                       ای محور دین سلام بر تو

خورشید حجاز یا محمّد                           محراب نیازیا محمّد

ای در خبر مسیح و موسی                     ای حجّت کعبه و کِلیسا

ای صاحب قبلتین ای نور                         روشنگر سوره های مستور

ای وارث خاتم سلیمان                            ای ختم به تو نزول قرآن

برداشت شکاف طاق کسرا                     شد صیت تو تا به اوج خضرا

گردید حجاز نور باران                              بالید به خویش کوهساران» (همان: 198-196)

7-2.ستایش امام علی (ع)

          شهید مطهری از قول«میخائیل نعیمه»نویسنده مسیحی معاصر لبنانی می گوید:«علی تنها در میدان جنگ قهرمان       نبود، در همه جا قهرمان بود، در صفای دل، پاکی وجدان، جذابیت سحرآمیز بیان، انسانیت واقعی، حرارت ایمان، آرامش شکوهمند یاری مظلومان، تسلیم حقیقت بودن در هر نقطه و هر جا که رخ بنماید او در همه این میدان ها قهرمان بود». (شهید مطهری، 1369: 20)

سپیده کاشانی نیز مانند دیگر شاعران مسلمان، حضرت علی (ع) را در اشعار خود می ستاید:

« فلک، کمان رنگین به میانه ی کمرزد                        گل مکتب علی چید و به سینه و به سر زد

به میان ماه، تصویرش را به قاب دیدم                       چو به سوی او دویدم همه جا سراب دیدم

همه جا به یمن نامش زفنای بند رستم                     چه سپاس گویمش؟کو همه جا گرفت دستم

از شمیم عشق پاکش به تمام عمر، مستم              به درش اگر گدایی است منم منم منستم» (سپیده، 1389: 50-51)

8-3.حضرت زهرا (س)

حضرت فاطمه زهرا (س) دخت گرامی نبی اکرم (ص) و همسر مولای متقیان علی (ع) است. سپیده کاشانی با بهترین واژه ها، ولادت آن حضرت را به بهار، چشمه ای از نور،صبح زرفشان، نوگل باغ نبوّت، اختر تابنده ی دامان وحی و کوثر تشبیه کرده است:

«سرزمینی بود و شب، فرمانروا                        درد ها بسیار امّا بی دوا

ناگهان آمد بهاری در حجاز                            تا در آن بیرون شود از پرده، راز

چشمه ای از نورجوشیدن گرفت                      گشت جاری و خروشیدن گرفت

در رسید از جان جانان این ندا                         سوی آن عاشق که بُد رمز آشنا

کِای محمّد (ص) کوثرت بخشیده‌ایم                  مهر و مه در طالع او دیده ایم

کوثرت درقرن ها جاری شود                           مظهر عشق و وفاداری شود» (همان: 159-158)                                                          

6.نتیجه‌گیری

سپیده کاشانی شاعری خوش قریحه و نیکوپردازاست و به سبک کلاسیک و نو هردو شعر سروده است. زبان شعر سپیده کاشانی ساده و به دور از هر گونه تکلّف است. اوشاعری متعهد و انقلابی با اعتقادی راسخ به خداوند یکتا، پیامبراکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) است .اواندیشه های خود را وقف خدمت به اسلام و انقلاب نمود. از اشعار تلمیحی و سروده های او می توان، التزام عملی او به تشیع، انس با قرآن، اعتقادات پاک و عفت کلامش را دریابیم.

کاشانی از شاعران انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی است و بارها با حضور خود در جبهه ها به تشویق، تهییج رزمندگان اسلام به دفاع و مبارزه پرداخت. او به امام و انقلاب عشق می ورزید و اشعار غم انگیزی که در سوگ ارتحال امام خمینی (ره) سروده است، و دریک کلام شعراو را باید بازتابی از هشت سال دفاع مقدس دانست.

     جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، یکی ازمؤلفه‌های اجتماعی معاصراست که در آثار نویسندگان وشاعران متعهد انقلاب اسلامی به ویژه در اشعار سپیده کاشانی بازتاب یافته است.

             با مطالعه‌ی متون نظم ونثر می‎توان میزان تأثیرپذیری و بازتاب حوادث مختلف سیاسی و اجتماعی مربوط به زمان شاعر را دریافت. نوشتن این پژوهش، ما را با مؤلفه‌های اجتماعی آن زمان آشنا خواهد کرد.

10.منابع و مآخذ

الف.کتاب‌ها

1-آرین پور، یحیی (1387)،از نیما تا روزگار ما، جلد سوم، تهران،انتشارات زوّار.

2-اصلانی، محمد رضا(1390)،لاله کویر، زندگی نامه داستانی سپیده کاشانی، تهران، انتشارات سوره مهر.

3- برقعی، سیّد محمد باقر (1373)، سخنوران نامی معاصر ایران، قم نشر خرّم.

4-تجلیل، جلیل (1378)، عروض و قافیه، تهران، ناشر سپهر کهن.

5- تقی زاده، انصاری، بدر (1383)،زینب، بانوی ماندگار تاریخ، تهران، نشر علوم روز.

6- دهخدا، علی اکبر (1377)، لغت نامه ی دهخدا (جلد نهم)،انتشارات مؤسسه ی لغت نامه ی دهخدا.

7- رضوی اردکانی، ابوفاضل (1361)، شخصیت و قیام زیدبن علی (ع)، تهران،مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

8- سجادی، سید ضیاء الدین (1372) مقدمه ای بر مبانی عرفانی و تصوف،قم،چاپ مهر.

9- عزیزی، عباس (1385)480 داستان از فضایل، مصایب و کرامات حضرت عباس (ع)، قم، انتشارات صلات.

10- قمی، شیخ عباس (1377)، منتهی الآمال (زندگی چهارده معصوم)، تهران انتشارات بهزاد.

11-کاشانی،سپیده (1389)، مجموعه آثار، تهران، انتشارات انجمن قلم.

12- مطهری، مرتضی (1361)، قیام و انقلاب مهدی- شهید- انسان و سرنوشت، تهران، انتشارات صدرا.

13- مطهری، مرتضی (1369)، سیری در نهج البلاغه، تهران، انتشارات صدرا.

14- مکارمی نیا، علی (1383)، بررسی شعر دفاع مقدس، تهران،انتشارات ترفند.

ب.پایان نامه

1-سلطانپور، علی اصغر(1392)، بررسی محتوا، موسیقی وصور خیال در شعر سپیده کاشانی، استاد راهنما، مبارک، وحید، دانشگاه رازی کرمانشاه

ج.مقالات

1- جهانگیریان،  اکرم (1389)، ویژگی های شعر دفاع مقدس امید و حرکت، روزنامه کیهان شماره19648، چهارشنبه بیست و نهم اردیبهشت ماه، صفحه10.

 2- رحمدل، غلامرضا (1388)، بررسی محتوایی  و تصویری شعر سلیمان هراتی، فصلنامه علمی پژوهشی کاوش نامه، شماره 20.

3- فیاض منش، پرند (1384)، نگاهی به موسیقی شعر وپیوند آن با موضوع،تخیل واحساسات شاعرانه، دو فصل نامه پژوهش زبان و ادبیات فارسی، دوره جدید، شماره چهارم بهاروتابستان، صص186-163.